Een vriendin vroeg me laatst: ‘ ben jij nooit bang iemand pijn te doen?’ waarop mijn directe antwoord was: ‘nee’  zij vond dit antwoord nogal onmenselijk waarop ik haar zei: ‘ik zie wel wat de situatie is en reageer daarop zoals ik denk wat goed is’ dit antwoord en haar idee over mijn antwoord geeft vrij goed twee standpunten weer over alledaagse situaties en hoe wij daar als mensen mee om gaan.

Zie een dier in een situatie, wat doet een dier in een situatie die voor dat dier bekend is? Ze reageert daarop met de geïncorporeerde reactie zoals dat dier dat kent: angst op situaties die gevaarlijk zijn en andersoortige instinctieve reacties op situaties die om een (standaard) reactie vragen.

Wat doet de mens in een situatie? de reacties lopen nogal uiteen: de ene mens reageert als een dier: instinctief, de ander reageert erop vanuit een mentaal idee.

Dat laatste is uniek voor de mens want alleen de mens kan reflecteren over situaties en handelingen. Een reactie van een mens kan voor een buitenstaander als een onafhankelijk waarnemer soms heel creatief of wonderlijk zijn. Hoe komt dat?

Aangezien wij mensen kunnen reflecteren over vrijwel alles wat tot ons bewustzijn komt kan elke reactie van een mens op een willekeurige situatie dusdanig anders zijn dan een instinctieve reactie zoals een dier die kent. De manier waarop wij mensen met een situatie omgaan is afhankelijk van diverse factoren:

  • Ervaring met de situatie
  • Geanticipeerde gevolgen die wij ons kunnen voorstellen
  • Meningen welke wij hebben over bepaalde zaken
  • Esthetische beleving van een situatie

De hedendaagse mens heeft een druk leven en voelt zich in meer- of mindere mate bedrukt door dit feit. Elke situatie die ons kan overkomen (evenals een situatie die wij ons kunnen voorstellen) wordt door veel mensen mentaal uitgespeeld waarbij wij onszelf als acteur plaatsen in dit verhaal. Feitelijk oefenen wij dus mentaal de situatie in ons hoofd als een soort toneelstuk, en de beoogde antwoorden worden door ons geweten of ego afgemeten aan een soort ethische meetlat. Om deze meetlat gaat het voornamelijk. Wanneer wij een dusdanig ontwikkelde meetlat hebben, waarbij het voor vrijwel elke situatie een door ons beredeneerd antwoord voorziet, worden onze daadwerkelijke reactie op praktische situaties ook voorspelbaar. Je hebt, als het ware, een draaiboek in je hoofd voor elke voor jou denkbare situatie en hoe meer je successen (denkt) te scoren met deze scripts, hoe sterker je geloof in dit draaiboek.

Het grote gevaar is uiteraard ook wel zichtbaar: al te sterk geloof in deze scripts (welke in wezen mentale actie-reactie afbeeldingen zijn van praktische situaties) resulteert erin dat je als wezen automatisch op situaties gaat reageren. Elke afwijking van een script uit je draaiboek wordt steeds meerendeel vaker afgekeurd omdat de scripts voor jou bewezen succes stories zijn.

Wat je niet ziet, en wat de enorme valkuil is waar je in dreigt te stappen met ondoordacht en onvoorzien gebruik van deze scripts, is dat de wereld in actie nimmer exact op dezelfde manier ‘draait’, elke situatie die je meemaakt is een andere situatie dan die welke voor jou bekend is. Dankzij het fenomenale vermogen van ons denkapparaat om patronen te herkennen, kunnen wij vele situaties koppelen aan de scripts uit ons mentale draaiboek maar deze antwoorden geven nooit gegarandeerde successen op die situaties.

Waar het op neer komt is dat ons draaiboek op vooronderstellingen-, meningen en ideeën is gebaseerd die in elke situatie op hun intrinsieke waarde geschat moeten worden. Feitelijk zou je kunnen zeggen dat je een situatie ziet, je een script uit je draaiboek neemt en daarop een mentale operatie loslaat om te zien of ze het beoogde resultaat geeft maar dan nog ben je aan het oefenen op een situatie die gewoonweg spontaan in de realiteit ontvouwt. De grap is nu juist dat wij mensen net zo goed spontaan en creatief op een situatie kunnen reageren en daar een reactie op kunnen geven die soms onvoorstelbaar mooi of interessant is.

Wat wij mensen dus hebben geleerd is blind te varen op onze ervaringen, deze als een draaiboek te gebruiken en niet meer stil te staan bij de uitkomsten, laat staan wat dit alles met ons als invoelend mens doet. Wij laten onszelf automatiseren en zeggen dat tegen anderen dat ze dat ook moeten doen. Wanneer wij een reactie krijgen die ons niet bevalt keuren we dat ‘gedrag’ van de ander af terwijl wij eigenlijk de gehele situatie beter hadden kunnen bekijken en daarop spontaan hadden kunnen reageren.

Je kan dus op twee manieren leven: de ene manier is met je hoofd vol lijstjes en dingen die je moet doen, ingevuld met scripts uit je draaiboek. De tweede manier is elke situatie inschatten op waarde, relevantie voor jezelf (want vele mensen hebben de neiging zich in situaties te begeven die helemaal niet voordelig voor hun zijn, maar waarbij ze het idee hebben dat ze voor die situatie het beste script hebben) en creatieve of spontane actie erop laten volgen (of niet).

Methode één levert je een leven op met drukte in je hoofd, veelal gevolgd door stress, angsten en in extremere gevallen soms paniek, terwijl ‘methode’ twee je een je een veel vrijer leven oplevert waarbij elke situatie wordt gezien als een compleet nieuwe, met reactie vormen die niet voorspelbaar zijn. aan u de keus.